طبق
فرموده رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم در ماه
مباركرمضان
درهاى بهشتباز و درهاى جهنم بسته و شياطين در
حبسند، بايد ببينيم وتامل كنيم كه مراد رسول خدا صلى
الله عليه و آله و سلم از اين سخنان چيست؟ آيا همان
طور كه در بدوامر تصور مdشود
بهشت، باغ يا قصرى مانند همين باغها و قصرهاى دنيا
بادرهاى بزرگ آن چنانى است كه تا قبل از ماه
رمضان درهايش بسته است، ولى بهمجرد، آغاز ماه مبارك
رمضان خداوند دستور میدهد
آنها را به روى بندگان مؤمنش بگشايند تا داخل شوند؟
آيا
جهنم، جايى است مثل شكنجه گاههاى دنيا، داراى درهاى
كذايى كه تاقبل از ماه رمضان
درهايش باز ولى به مجرد شروع شدن ماه
رمضان، آنها را به دستور خداوند میبندند
و[مثلا]اگر كسى بخواهد به جهنم برود با درهاى بسته
مواجه میشود؟
آيا
واقعا در اين دنيا شياطينى هستند مستقل از ما كه تا
قبل از ماه رمضان همه آزادند و هر
جا كه بخواهند میروند و هر كارى كه بخواهند میكنند،
ولى ماه رمضان كه شروع میشود همه
آنها را میگيرند و تحت الحفظ به زندان میبرند ودر آن
جا محبوس میسازند؟ يا اين كه واقع امر خيلى بالاتر از
اين گونه تصورات و توهمات ابتدايى است؟
در
پاسخ سؤالات ياد شده از دو امر ناگزيريم:
الف)مرورى بر آنچه در سابق درباره بهشت و جهنم و
ارتباط اين دو با انسان گفتيم.
ب)تحقيقى در حقيقت معناى لفظ «در»؟
اما
خلاصه آنچه در سابق درباره بهشت و جهنم گفته ايم، اين
است كه بهشت و جهنم چيزى نيستند جز ظهور اعمال
انسان;عذابها و آلام جهنم چيزى نيستندجز بازگشت نفس
اعمال بد آدمى به آدمى و نيز تنعمات بهشت چيزى نيستند
جزرجوع نفس اعمال نيك انسان به انسان، و به عبارت
دقيقتر بهشت و جهنم هرگز از انسان جدا نيستند و آدمى
نيز هرگز از بهشت و جهنم بريده نيست. انسان اگرسراپا
غرق در طاعت و بندگى خدا باشد، او خود بهشت است و اگر
خداى ناكرده غرق در گناه و عصيان باشد، او خود جهنم
است.
اكنون كه مطالب مزبور را مرور كرديم، میپردازيم به
بيان حقيقت معناى «در» ولى قبل از ورود در بحث، بايد
امورى را كه در روشن شدن مطلوب نقش به سزايى دارند،
مورد تاكيد قرار دهيم.
الف)هر يك از معانى را حقيقت و صورتى است.حقيقت معنا
به منزله روح و صورت آن به منزله قالب است و چه بسيار
از معانى كه على رغم داشتن يك حقيقت، داراى قالبهاى
گوناگون و صورتهاى متعددند;مانند معناى كلمه
«ميزان» كه معناى حقيقى آن عبارت است از:«چيزى كه
ملاك سنجش اشياست» ولى همين حقيقت را صورتهاى مختلفى
است.كه برخى از آنها جسمانى ومادى و برخى ديگر روحانى
و معنوى است مانند:ترازو، قپان، باسكول، ساعت،
اسطرلاب، پرگار، شاقول، خط كش، عروض، منطق، عقل
و...كه على رغم اختلافات مشهود و غير مشهودشان، حقيقت
معناى ميزان را به نمايش میگذارند; زيرا هر كدام از
آنها در حد خود، ملاك سنجش چيزى از اشيا و معيار راستى
يا كژى موجودى از موجودات است.
ب)بی
شك هر يك از الفاظ را معنايى است، ولى بايد خاطر نشان
كرد كه الفاظ براى بيان حقايق معانى وضع شده اند، نه
صور آنها و اگر ديده میشود الفاظ در صور معانى به كار
میروند، بدين جهت است كه صور، حامل حقايق معانی اند
و طورى با هم عجين شده اند كه در حكم يك چيز محسوب
میگردند. بنابر اين، اگر لفظ را در هر يك از صور
مختلف يك حقيقت استعمال كنند، استعمال لفظ در معناى
حقيقى خود خواهد بود، نه استعمال لفظ در معناى مجازى
آن و درست به همين سبب است كه نبايد معناى لفظ را در
يك صورت خاص، از صورتهاى متعدد حقيقت معنا محصور
كرد;چرا كه صور ديگر نيزمانند آن صورت خاص، حامل حقيقت
معنا هستند.
البته معناى اين سخن اين نيست كه بايد از مورد استعمال
لفظ غافل شد، بلكه بر عكس، بايد با شناخت مورد
استعمال لفظ، قالبى كه با آن مناسب است معين و از
دخالت دادن بقيه قالبها و احكام آنها كه با مورد
استعمال تناسبى ندارند جدا خوددارى كرد.
ج)طبق فرموده رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و
سلم آن جا كه فرمود:«انا معاشر
الانبياء امرناان نكلم الناس على قدر عقولهم»
[2]
انبيا و اوليا-صلوات الله عليهم
اجمعين-ماموربوده اند در خور فهم مردم سخن بگويند.
از
طرف ديگر میدانيم كه مردم از نظر فهم و ادراك همه در
يك حد نيستند، بلكه داراى درجات و مراتب مختلفى
هستند.برخى از آنها در حد و هم و خيال متوقف بوده و
برخى ديگر به عالم عقل و آسمان حقايق عروج كرده و در
اين ميان عده اى بين و هم و عقل سر گردانند، لذا آن
بزرگواران ملكوتى نمیتوانستند حقايق معانى را آن طور
كه خود ادراك میكنند براى مردم بيان كنند و به همين
جهت است كه امام صادق عليه السلام میفرمايد:
«ما كلم رسول الله صلى الله
عليه و آله و سلم العباد بكنه عقله قط;
[3]
رسول خدا-كه درود خدا بر او و اهل بيتش باد-هيچ
گاه با مردم آن طور كه خود میفهميد، سخن نگفت.»
جالب
اين كه برخى از اهل معرفت، پيامبران را به افرادى لال
كه خوابیديده اند و میخواهند آن را براى جمعيتى
ناشنوا بيان كنند، تشبيه كرده است شخص لال اگر خوابى
ببيند چطور میتواند آن را براى عده اى كر تعريف كند؟
بیشك نه او میتواند بيان كند و نه آنها میفهمند.
پيامبران نيز در مقايسه با مردم همين طورند;يعنى نه
آنها میتوانند حقايق را آنطور كه خود میفهمند بيان
كنند و نه مردم در آن حدى هستند كه سخن پيامبران راآن
گونه كه آنها میخواهند، بفهمند;لذا چاره اى جز اين
نيست كه پيامبران، امور معقوله اى را كه در میيابند،
در قالب محسوسات تعبيه كنند و آنها را طورى براى مردم
مجسم سازند كه همگان را مفيد افتد و هر كسى را در حد
قوه ادراك خود ازتعاليم آنان نصيبى باشد. بیشك، كسانى
كه اهل ظاهرند و از امور به قشر آنها بسنده میكنند،
ازسخنان انبيا و اوليا عليهم السلام چيزى جز معانى
ظاهرى ادراك نمیكنند.بر خلاف آنان كه از ظاهر گذشته و
در علم قدمى راسخ دارند، چنين كسانى قشرها را نردبان
معرفت خويش قرار میدهند و بدين وسيله به آسمان
ارواح معانى عروج و به حقايق آنها دست میيابند.
حق
تعالى در سوره عنكبوت بعد از آن كه مردمى را كه غير
خدا را ولى خود قرار میدهند به عنكبوتى تشبيه میكند
كه به خانه سست و بیا ساس خويش پناه میبرد، چنين
میفرمايد:
و تلك الامثال نضربها للناس و
ما يعقلها الا العالمون ;
[4]
آنها مثلهايى است كه ما براى مردم بيان میكنيم و كسى
جز دانايان;آنها را درك نمیكند.»
مفاد
آيه مزبور اين است كه هر كسى را قدرت آن نيست كه از
ظاهر امور بگذرد و به باطن آنها راه يابد، بلكه اكثر
مردم در همان حد ظاهر توقف كرده و از باطن بیخبرند.
يعلمون ظاهرا من الحيوة الدنيا
و هم عن الآخرة هم غافلون ;
[5]
آنان فقط ظاهر زندگى دنيا را درك مىكنند و از (باطن
آن) آخرت غافلند.»
پر دلى بايد كه بار غم كشد
رخش بايد تا تن رستم كشد
شيخ
الرئيس، ابو على حسين بن عبد الله بن سينا-رضوان الله
تعالى عليه-دررساله معراجيه گويد:
«شرط
انبيا آن است كه هر معقول كه دريابند در محسوس تعبيه
كنند و در قول آرند تا امت متابعت آن محسوس كنند و
برخوردارى ايشان هم معقول باشد ليكن براى امت نيز
محسوس و مجسم كنند، و بر وعد و اميدها بيفزايند، و
گمانهاى نيكو زياده كنند.تا شرطها به كمال رسد و تا
قاعده و ناموس شرع و اساس عبوديت منحل و مختل نشود و
آنچه مراد نبى است پنهان نماند و چون به عاقلى رسد، به
عقل خود ادراك كند و داند كه گفته هاى نبى، همه رمز
باشد به معقول آكنده و چون به غافلى رسد، به ظاهر
گفته نگرد و دل بر مجسمات محسوس، حريص و خوشگرداند و
در جوال خيال شود و از آستانه وهم درنگذرد;میپرستد
نادانسته و میشنود نا دريافته«الحمد لله بل اكثرهم
لا يعلمون».
حال
كه با اصول و امهات ياد شده آشنا گشتى، وقت آن رسيده
است كه حقيقت معناى «در» را بدانى و بدين ترتيب كم
كم به فهميدن مراد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم
نزديك گردى كه فرمود:
«اى
مردم به درستى كه در ماه رمضان
درهاى بهشت باز است، پس از پروردگارخويش بخواهيد كه
آنها را به رويتان نبندد و درهاى جهنم بسته است، پس از
او بخواهيد تا آنها را به رويتان باز نكند و شياطين در
حبسند، پس از او بخواهيد كه آنها را بر شما مسلط
نسازد».
لذا
گوييم:روح و حقيقت معناى «در» كه موضوع له واقعى آن
است، عبارت است از مطلق چيزى كه راه وصول به مقصدى است
و بدون آن نمیتوان به مطلوب دست يافت.
بی
شك، اين حقيقت را صورتها و قالبهاى متعددى است و هر
كدام ازآنها مخصوص است به موردى خاص، همراه با احكام
و خصوصيات ويژه، كه جهت آشنا شدن با ويژگیهاى هر يك
از آنها، شناخت مورد و صورت مناسب با مورد، لازم و
ضرورى است.
شايعترين و معروفترين صورت حقيقت مزبور نزد عموم
مردم همين «در» متعارفى است كه راه ورود به
ساختمانها و قصرها و باغها و خانه ها و ساير ابنيه
مادى است، و بر اثر همين شيوع و معروفيت است كه اكثر
اذهان، با شنيدن لفظ«در»بدان منصرف مىشوند;ولى در
عين حال نبايد از اين نكته غفلت كرد كه صورت ياد شده
فقط مصداق و قالبى از قالبهاى متعدد حقيقت
معناى«در»است، نه تنها قالب منحصر به فرد آن.بنابر
اين، نبايد لفظ «در» را در همه موارد بر همان صورت
متعارف و معهود حمل كرد، بلكه بايد دانست كه در هر
چيزى مناسب با همان چيز است و نمیتوان خصوصيات مربوط
به يك مورد را به ديگرموارد كشاند.
به
عنوان مثال:در ابنيه و ساختمانهاى مسكونى، مناسب با
همان ساختمان هاست، با كيفيت و خصوصيت مخصوص به خود.
«در» شيشه ها وبطریها و ساير امور محسوسه نيز مناسب
با همان موارد با احكام و خصوصيات مربوط است.همچنين
در امور معنوى مانند محبت و دوستى، يا عداوت ودشمنى،
مناسب با همان امور معنوى همراه با ويژگیهاى مخصوص به
خود است.و نيز در دانا شدن و سواد آموختن مناسب با
دانا شدن و سواد آموختن است، با خصوصيات مربوط و همين
طور ساير موارد، كه در همه آنها ابتدا بايد مورد را
شناخت و سپس صورت مناسب با مورد را و در نهايت
خصوصيات وويژگیهاى صورت مناسب را. بنابر اين، وقتى
كه از قول رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم براى ما
نقل میشود كه آن جناب درباره على بن ابى طالب عليه
السلام فرمود:«انا مدينة العلم
و على بابها;
[7]
من شهر علم هستم و على دروازه آن است» بدون
آن كه فرمايش آن جناب را حمل بر مجاز كنيم يا-العياذ
بالله-براى حضرت وصى عليه السلام قيافه و هيئتى شبيه
دروازه هاى متعارف فرض نماييم، سخن نبى گرامى اسلام
صلى الله عليه و آله و سلم را تصديق كرده و
میگوييم:مراد آن حضرت اين است كه هر كسى بخواهد از
علوم و معارفى كه نزد من است بهره مند شود، نخست
به خدمت على عليه السلام در آيد و از طريق او به علوم
منپ ى ببرد و نيز وقتى كه گفته میشود حضرت امام موسى
بن جعفر الكاظم عليه السلام بابالحوائج الى الله است،
بدون آن كه لفظ«باب»را حمل بر معناى مجازى يادرهاى
متعارف و معمولى كنيم میگوييم:مراد اين است كه هر كس
بخواهدخداوند حوايج او را بر آورد بايد به حضرت امام
موسى بن جعفر عليه السلام متوسل شود وبا وساطت آن
جناب، به مطلوب خويش دستيابد.
و
همين طور در ساير موارد كه ذيلا به برخى از آنها اشاره
مىشود:
الف)«عن عبد الرحمن بن ابي عبد
الله قال:سمعت ابا عبد الله عليه السلام يقول:ان
رسولالله صلى الله عليه و آله و سلم علم عليا بابا
يفتح له الف باب، كل باب يفتح له الف باب;
[8]
عبد
الرحمن بن ابى عبد الله گويد:از امام صادق عليه السلام
شنيدم كه فرمود:به درستى كه رسول خدا صلى الله عليه و
آله و سلم بابى از علم به على عليه السلام آموخت كه
آن باب هزار باب و هر يك از آنها هزار باب ديگر را
براى او میگشود.»
ب)«عن امير المؤمنين عليه
السلام قال:انا حجة الله، و انا خليفة الله، و انا
صراط الله، و انا بابالله...
[9].
از
امير مؤمنان على بن ابى طالب عليه السلام نقل شده است
كه فرمود:من حجت خدا و خليفه اويم.من صراط مستقيم خدا
و باب او هستم...»
ج)«عن ابى حمزة قال:سمعت ابا
جعفر عليه السلام يقول:ان عليا عليه السلام باب فتحه
الله فمندخله كان مؤمنا و من خرج منه كان كافرا;
[10]
ابو
حمزه گويد:از امام باقر عليه السلام شنيدم كه فرمود:به
درستى كه على عليه السلام دریاست كه خداوند آن را
گشوده است، پس هر كس كه از آن در وارد شود مؤمن است و
هر كس كه از او خارج شود، كافر است.»
د)«قال رسول الله صلى الله عليه
و آله و سلم:لكل شيء باب و باب العبادة الصوم;
[11]
رسول
خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: براى هر چيزى
درى است و در عبادت روزه است.»
ه)قال على بن ابى طالب عليهما
السلام:فان الجهاد باب من ابواب الجنة فتحه الله
لخاصةاولياءه;
[12]
امام
امير مؤمنان على بن ابى طالب عليهما السلام فرمود:جهاد
درى است از درهاى بهشت كه خداوند آن را براى اولياى
مخصوص خود باز كرده است.»
اكنون اگر در مواردى كه بدانها اشاره شد خوب دقت كنى،
به وضوح خواهى ديد كه روح و حقيقت معناى در(مطلق چيزى
كه راه وصول به مقصدى است)در همه آنها موجود است،
ليكن در صورتهاى مختلف و قالبهاى گوناگون.
درهاى بهشت و جهنم كدامند؟
اكنون كه حقيقت معناى لفظ«در»را فهميدى و نيز با توجه
به آنچه پيشتر گفته شد رابطه بهشت و جهنم را با وجود
انسان و اعمال و رفتار وى دانستى، گوييم:اگر به حاق
آنچه گفتيم رسيده باشى، بدون ترديد تصديق خواهى كرد كه
مراد ازدرهاى بهشت، مطلق امورى است كه راه را براى
انجام كارهاى شايسته و نيك هموار كرده و موجب میشوند
كه از آدمى اعمال پسنديده و خوب صادر شود، ونيز حكم
خواهى كرد كه مقصود از درهاى جهنم مطلق امورى است كه
راه را براى ارتكاب اعمال ناشايست و زشت باز و موجب
میشوند كه از آدمى كارهاى ناپسند سربزند.
حال
اگر بپرسى امورى كه راه انجام كارهاى شايسته را هموار
میكنند و بدين سبب درهاى بهشتند چيست؟ و نيز امورى
كه راه ارتكاب اعمال ناشايست را بازمیكنند و بدين جهت
درهاى جهنم هستند كدام است؟ گوييم:از آن رو كه آدمی
همه كارهايش را-چه خوب و چه بد- به وساطت قوايى كه
خداى تبارك و تعالی آنها را در وجود او تعبيه كرده
است انجام میدهد، و آنها عبارتند از حواس پنج گانه
ظاهرى(لامسه، باصره، سامعه، ذائقه، شامه) و حواس سه
گانه باطنى(متخيله، واهمه، عاقله)میتوان گفت حواس
پنجگانه ظاهرى به اضافه قوه متخيله و قوه واهمه، در
صورتى كه مطيع قوه عاقله نباشند(بدون قوه عاقله)امورى
هستند كه راه را براى ارتكاب كارهاى ناپسند هموار
میكنند و درهای هفت گانه جهنمند ولى همين هفت حواس
در صورتى كه تحت امر قوة عاقلة واقع شوند، (به اضافه
قوه عاقلة)امورى هستند كه راه را براى انجام اعمال
پسنديده بازمیكنند و درهاى هشت گانه بهشتند و شايد به
همين جهت باشد كه در برخى ازنصوص دينى تعداد درهاى
بهشت هشت عدد و تعداد درهاى جهنم هفت عدد ذكرشده
است.حق تعالى در سوره حجر درباره جهنميان میفرمايد:
و ان جهنم لموعدهم اجمعين لها
سبعة ابواب لكل باب منهم جزء مقسوم ;
[13]
به درستى كه وعده گاه همه آنها جهنم است كه آن را هفت
دروازه است و هردروازه اى به گروهى اختصاص يافته
است.»
امام
باقر عليه السلام میفرمايد:
«احسنوا الظن بالله و اعلموا ان
للجنة ثمانية ابواب...;
[14]
به خداوند گمان نيكو بريد و بدانيد بهشت را هشت دروازه
است.»
محقق
و مدقق بینظير خواجه نصير الدين طوسى-رضوان الله
تعالى عليه-درفصل چهاردهم تذكره آغاز و انجام- كه در
اشاره به درهاى بهشت و دوزخ است-چنين میفرمايد:
مشاعر حيوانى-كه به آن اجزاى عالم
ملك ادراك كنند-هفت است.پنج ظاهر و آن حواس خمسه است
و دو باطن و آن خيال و وهم است، كه يكى مدرك صور ويكى
مدرك معانى است.چه مفكره و حافظه و ذاكره از مشاعر
نيستند، بل اعوان ايشانند.
و هر نفس كه متابعت هوا كند و
عقل را در متابعت هوا مسخر گرداند:
ارايت مناتخذ الهه هواه
[15]
هر يكى ازين مشاعر سببى باشند از اسباب هلاك او:
و اضله الله على علم
[16]
تا حالش آن بود كه: فاما
من طغى و آثر الحيوة الدنيافان الجحيم هى الماوى
[17]
پس هر يكى از اين مشاعر به
مثابت دری اند از درهاى دوزخ:
لها سبعة ابوابلكل باب منهم
جزء مقسوم
[18]
و اگر عقل-كه مدرك عالم ملكوت
است و رئيس آن همه مشاعر است-رئيس مطاع باشد و نفس را
از هواى او منع كند تا به هر يكى از مشاعر آيتى از
كتاب الهی را از عالم امرى كه ادراكش به آن مشعر خاص
باشد به تقديم رساند و به عقل نيزاستماع آيات كلام
الهى را از عالم خلقى تلقى كند، به خلاف آن قوم كه:
و لو كنانسمع او نعقل ما
كنا في اصحاب السعير.
[19]
اين مشاعر هشت گانه كه
عقل باهفتحس مدرك-كه مذكور شد-باشد، به مثابت درهاى
بهشت باشد.
و اما من خاف مقام ربه و نهى
النفس عن الهوى فان الجنة هي الماوى.
[20]
البته لازم است تاكيد كنيم كه درهاى بهشت و جهنم به
امورى كه بدانهااشاره شد محدود نمىگردند، بلكه همان
طور كه در ابتدا خاطرنشان گرديد:درهاى بهشت، مطلق
امورى است كه راه را براى انجام كارهاى خير
هموارمیكنند و همچنين درهاى جهنم، مطلق امورى است كه
راه را براى ارتكاب اعمال بد باز مینمايند، ولى از
آن رو كه در ميان امورى كه انجام كارهاى خيريا شر را
تسهيل میكنند، حواس پنج گانه ظاهرى و حواس سه گانه
باطنى، نمود بيشترى دارند، مورد تاكيد و اشاره قرار
گرفته اند.و گرنه انحصارى در كارنيست، و میتوان
علاوه بر آنها چيزهاى ديگرى را مصداق درهاى بهشت يا
جهنم دانست.
درست به همين جهت است كه نصوص دينى در بيان تعداد
درهاى بهشت وجهنم متفاوتند و در عين تفاوت همه صادق و
مطابق با واقعند;زيرا، هر كدام ازآنها مساله ياد شده
را از ديدگاهى معين و به اعتبارى مخصوص مورد ملاحظه
قرارداده است;
مثلا
از جمله امورى كه، راه را براى انجام كارهاى خير يا شر
هموار میكنند، امام و رهبر جامعه است;يعنى اگر زعامت
ملت در كف با كفايت امامى صالح قرار گيرد، راه براى
انجام كارهاى خير هموار میگردد و اگر رهبرى امت دردست
امامى ناصالح بيفتد، راه براى انجام كارهاى شر باز
میشود.لذا امامصالح، امام نور و درى از درهاى بهشت
است و امام ناصالح امام نار و درى ازدرهاى جهنم. رسول
خدا صلى الله عليه و آله و سلم درباره حسين بن على
عليهما السلام میفرمايد:
«الا
و ان الحسين باب من ابواب الجنة من عانده حرم الله
عليه ريح الجنة
[21];آگاه
باشيد كه حسين عليه السلام درى از درهاى بهشت است و هر
كس با او دشمنى ورزد خداوند بوى بهشت را بر او حرام
خواهد كرد.»
امير
مؤمنان على بن ابى طالب-عليه افضل صلوات
المصلين-میفرمايد:
«ان
للجنة احدى و سبعين بابا يدخل من سبعين منها شيعتي و
اهل بيتي و منباب واحد سائر الناس
[22];به
درستى كه براى بهشت هفتاد و يك در است كه شيعيان و
خاندان من از هفتاد در و ديگران از يك در آن داخل
میشوند.»
امام
صادق عليه السلام در خبرى بعد از آن كه تعداد درهاى
جهنم را هفت در ذكرمیكند، آنها را به هفت نفر از ائمه
جور اختصاص داده و میفرمايد:
«فهم
ابواب لمن اتبعهم»
[23]
يعنى:پس آنان براى پيروان خويش درهايى از
جهنمند و راه ورود آنها را به آتش هموار میسازند.
آخرين نكتهاى كه در اين مقطع از بحث لازم است مورد
تاكيد قرار گيرد اين است كه درهاى بهشت و جهنم را در
هر عالمى صورى است مناسب با همان عالم.صور ظاهرى و
دنيوى آنها همانهايى است كه به عنوان مصاديق درهاى
بهشت و جهنم بدانها اشاره شد;ولى صور باطنى و اخروى
آنها صور ديگرى است كه در عالم آخرت مناسب با همان
عالم، بروز می كنند. اى عزيز!اكنون كه- با توجه به
مطالب مزبور-درهاى بهشت و جهنم راشناختى و با حقيقت
آنها آشنا شدى، بايد بدانى كه اگر چشم را جهت نظر به
مناظر محرم و نامشروع بگشايى، در حقيقت درى از درهاى
جهنم را به روى خودگشودهاى و اگر گوش را براى استماع
سخنان نامربوط و باطل باز بگذارى، درحقيقت درى از
درهاى جهنم را باز گذاشتهاى و اگر دهان را جهت بيان،
هرسخن نامربوط و باطلى باز كنى، در حقيقت درى از درهاى
جهنم را به روى خويش باز كرده اى.
بر
عكس اگر چشم را جهت ديدن مناظر مشروع يا تشخيص راه از
بيراهه بگشايى، در حقيقت درى از درهاى بهشت را به روى
خود گشوده اى و اگر گوش را جهت شنيدن حرف حق باز
بگذارى، در حقيقت درى از درهاى بهشت را بازكرده اى و
اگر دهان را جهت بيان كلام حق باز كنى، در حقيقت درى
از درهاى بهشت را به روى خويش گشوده اى.
همچنين بايد بدانى كه اگر ولايت امام نور را بپذيرى،
در حقيقت درى ازدرهاى بهشت را به روى خود گشوده اى و
بر عكس اگر ولايت امام نار را قبول كنى، در حقيقت درى
از درهاى جهنم را به روى خود باز كرده اى و همين طور
در بقيه موارد.
نيز
بايد بدانى مقصود رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم
از اين كه فرمود:در ماه مبارك رمضان
درهاى بهشت باز و درهاى جهنم بسته و شياطين در حبسند،
اين است كه خداوندتبارك و تعالى، با آداب و رسومى كه
در ماه مبارك رمضان مقرر كرده، راه
انجام كارهاى خير را هموار و طريق ارتكاب اعمال
ناشايست را مسدود و غرايز نفسانی و هواهاى شيطانى را
به بند كشيده است.
و
همچنين بايد بدانى مراد آن جناب از اين كه فرمود:از
خداوند بخواهيد درهايى كه از بهشت به روى شما باز
میشود، همان طور باز، و درهايى كه ازجهنم به روى شما
بسته میشود، همان طور بسته و شياطينى كه در حبس واقع
میشوند، همان طور محبوس بمانند، اين است كه از خداوند
متعال درخواست كنيد توفيقاتى كه به سبب وقوع در ماه
مبارك رمضان نصيبتان میشود و بر
اساس آن اعمالى را انجام میدهيد و يا گناهانى را ترك
میكنيد و يا خود و هواهاى شيطانی خويش را به مقررات
و حدود الهى مقيد میسازيد، بعد از ماه مبارك
رمضان نيزادامه داشته باشد.
اين
گونه نباشد كه با رفتن ماه مبارك رمضان،
خيرات و بركاتى كه اين ماه عزيزبا خود میآورد، نيز از
ميان برود و اهتمامى كه در انجام عبادات و ترك محرمات
به خرج میدهيد و كنترلى كه بر هواها و غرايز نفسانى
اعمال میكنيد، ضعيف وكم رنگ شود.
در
آخر يكى از ماههاى رمضان، به يكى
از دوستان گفتم:از امشب درهاى بهشت به روى خيلی ها
بسته میشود و در عوض، درهاى جهنم به روى آنها
بازمیگردد.آن دوست پرسيد چگونه؟
گفتم:چگونگى آن را بگذار براى فردا هنگام اذان صبح.
آن
شب سپرى شد وقت اذان صبح، به سمت مسجد حركت كردم و در
بين راه آن دوست را ديدم. عطف به صحبت شب گذشته بدو
گفتم:به اين اتاقهاكه چراغهاى آنها همه خاموش است
خوب بنگر و ببين چگونه مردم خفته اندو از فرا رسيدن
سحرگاه و نماز اول وقت غافل هستند.در صورتى كه در
شبهاى گذشته نزديك اذان صبح همه اين چراغها، روشن و
مردم بيدار بودند:يكی قرآن میخواند و ديگرى دعاى سحر
و ديگرى نافله شب، يكى مسواك میكردو ديگرى وضو می
ساخت و ديگرى آماده رفتن به مسجد و خلاصه هر كسی به
صورتى در جنب و جوش و تلاش بود و با اعمال و حالاتى كه
داشت، درهاى بهشت را به روى خويش باز كرده بود، ولى
امشب و امروز همان طوركه میبينى و خواهى ديد، از آن
همه جنب و جوش و تلاش و آن همه اعمال وحالات، هيچ خبرى
نيست، ترك آن اعمال و از دست دادن آن حالات، يعنى بسته
شدن درهاى بهشت و بر عكس، ادامه و استمرار آنها، يعنى
باز نگه داشتن درهاى بهشت.
و بر
همين منوال است بسته يا باز بودن درهاى جهنم، يعنى در
روزهاى ماه مبارك رمضان اگر كسى
مى خواست دروغ بگويد يا غيبت بكند و يا خداى ناكرده
به ناموس مردم نگاه شهوت آلود داشته باشد، با خود
میگفت من روزه هستم، نبايد اين كارها را انجام دهم و
لذا با بستن چشم و گوش و زبان و ديگراعضا از گناه،
درهاى جهنم را به روى خويش می بست و غرايز و شهوات و
ميلهاى شيطانى را به زنجير میكشيد.ولى از امروز به
بعد، كه ماه رمضان سپرى شده است
بسيارى از همين مردم كه در حال روزه مراقب چشم و زبان
وگوش خويش بودند كم كم اين محدوديتها را از ميان
برداشته و قيد و بندها را می گسلند و بدين ترتيب،
درهاى جهنم را دوباره به روى خويش میگشايند وشياطين
اميال و شهوات را از حبس آزاد كرده و باز آنها را به
جان خويش می اندازند.
باز
كردن چشم و گوش و زبان به گناه، يعنى باز كردن درهاى
جهنم به روى خويش. رها كردن اميال و شهوات از
محدوديتهاى شرعى، يعنى آزاد كردن شياطين از حبس و بر
عكس، نگاه داشتن اعضا و جوارح از گناه، يعنى بستن
درهاى جهنم، به قيد و بند كشيدن غرايز و شهوات، يعنى
به زنجير كشيدن شياطين.و استمرار اين حالات و ادامه
اين كنترلها، يعنى بسته نگاه داشتن درهاى جهنم و در
حبس ماندن شياطين.
ماه تزكيه نفس
بنابر آنچه گفته شد گوييم:اى
عزيز!اگر قصد آن دارى كه با اقتدار كامل برغرايز و
شهوات خويش فايق آيى و در مسير تقوا و پرهيزكارى
قدمهاى مؤثرى بردارى، بايد بدانى كه ماه مبارك
رمضان فرصت بسيار خوبى است و
نبايد آن را به راحتى و رايگان از كف بدهى، و نيز
بايد بدانى كه اگر خداى ناكرده در اين ماه عزيز(ماه
خودسازى و تزكيه نفس)نتوانى خود را اصلاح كنى، به طريق
اولى درغير اين ماه نخواهى توانست به تزكيه خويش
بپردازى.
مثلا كسى كه به ضعف اعصاب مبتلاست
و با هزار و يك ناراحتى دست به گريبان است اگر در يك
محيط آرام-كه تمام شرايط فراهم و همه موانع برطرف
گرديده است-نتواند يا نخواهد استراحت كند، در غير آن
محيط-كه تمام موانع موجود و همه مقتضيات مفقود است-به
طريق اولى نمیتواند و نخواهد توانست به استراحت
بپردازد.
خداى تبارك و تعالى ماه مبارك
رمضان را ماه خودسازى و تهذيب نفس
قرارداده است در اين ماه، تمام شرايط فراهم و همه
موانع بر طرف گرديده تا مؤمنان ومسلمانان به خود
پرداخته و خويش را اصلاح كنند.حال اگر من يا شما قدر
آن راندانسته و از اين فرصت خدادادى آن طور كه بايد
استفاده نكنيم، بدون ترديد درغير اين ماه نخواهيم
توانست به اصلاح خويش بپردازيم و يا لا اقل جهت رسيدن
به امر ياد شده با مشكلات فراوانى مواجه خواهيم
گرديد.
پس اى رفيق!به هوش باش و از
فرصتها حداكثر استفاده را بكن كه به خداسوگند! فردا
دير است و اگر به اميد آيندهاى، بدان كه آينده، چيز
نامعلومی است، روى چيز نامعلوم حساب باز نكن كه ضرر
میكنى و خداى ناكرده چشمباز میكنى و میبينى جز
روسياهى و تباهى چيزى در بساط ندارى.
هواهاى پليد و زشت و پستت
نمیدانى چه ها داده به
دستت
شدى هم كاسه با ابليس ملعون
به مكرش هر دو دست از پشت
بستت
چو شيطان در وجودت خانه كرده
به حكم وى بود خيز و نشستت
زدوده از دلت ياد خدا را
ربوده از كفت عهد الستت
تو كى پيروز بودى بر هريمن
كه امروزت بود روز شكستت
بغير از آنى و منى ندارى
درون سينه و آن نفس مستت
گذشت از عمر تو سى يا چهل
سال همين سان بگذرد پنجاه و شستت
[24]
ن