تاریخ ارسال : 25/6/88

 اعتكاف ، شب‌زنده‌دارى و توسل ‌ ‌

از ديدگاه آيةاللّه‌العظمى ميرزا جواد تبريزى (ره)

در آستانه دهه آخر ماه مبارك رمضان و به مناسبت سنت حسنه اعتكاف در اين دهه كه از توصيه‌هاى مؤكد نبى مكرم اسلام صلى‌اللّه‌عليه‌وآله بوده است، مجموعه‌اى از رهنمودهاى فقيه اهل‌بيت آيةاللّه‌العظمى حاج ميرزا جواد تبريزى قدس‌سره كه توسط فرزند ارجمندشان جناب حجةالاسلام‌والمسلمين شيخ جعفر تبريزى تدوين گشته است، در ذيل تقديم خوانندگان ارجمند می گردد.

بسم‌اللّه الرحمن الرحيم

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ العالَمِينَ وَالصَّلاةُ وَالسَّلامُ عَلى أَشْرَفِ الْخَلْقِ أَجْمَعِين سَيِّدَنا مُحَمَّد وَعَلى آلِهِ الطّاهِرِين.

يكى از امورى كه فقيه عالى‌قدر، ميرزا جواد تبريزى قدس‌سره به آن علاقه فراوان داشت، شب‌زنده‌دارى، توسل و مراسم معنوى و ملكوتى اعتكاف بود.

شب‌زنده‌دارى، توسل و مراسم ملكوتى اعتكاف را در سازندگى و كسب معنويت و نيل به درجات كمال، مؤثر مى‌دانستند.

ايشان در همان سنين جوانى، كه در قم مشغول تحصيل بودند، علاوه بر شب‌زنده‌دارى و توسل، با عده‌اى از طلاب معتكف مى‌شدند و شيرينى آن روزها را تا آخرين لحظات عمر خود احساس مى‌كردند و آن روزها را بهترين دوران زندگى مى‌دانستند و مكرر مى‌فرمودند: "اشخاص، بخصوص طلاب بايد قدر جوانى خود را بدانند و در ايام تحصيل با جدّيت به درس اشتغال داشته باشند و در اين مدت، براى سازندگى معنوى و غلبه بر نفس اماره خود تلاش كنند.

اعتكاف، توسل و شب‌زنده‌دارى فرصتى است الهى، جهت رسيدن به كمال و كسب درجات معنوى."

اگر ايشان شخصى - به خصوص طلبه جوان - را در حال شب‌زنده‌دارى، توسل و يا اعتكاف مشاهده مى‌كردند، بسيار خوشحال مى‌شدند و مى‌فرمودند: "فرزندم، با جدّيت درس بخوان و هنگامى كه در مثل اين مكان‌ها هستى، از خدا كمك بخواه و اهل‌بيت عليهم‌السلام را واسطه قرار بده و به آنان متوسل شو، كه آنان سفينه نجات‌اند.

فرزندم، در مقابل انجام اين اعمال عبادى، توقعى نداشته باش و امر را به خدا واگذار كن و تنها با پروردگار منان معامله كن، چون كسانى كه در راه تهذيب نفس و كسب كمال و تقرب به خداوند و رستگار شدن در آخرت گام برمى‌دارند، بايد مشكلاتى را تحمل كنند، زيرا دنيا دار امتحان است و هر كس به نحوى امتحان مى‌شود.

در شب‌زنده‌دارى‌ها و توسلات و مراسم اعتكاف بايد دعا كرد.

دسته‌جمعى دعا كنيد و دست‌هاى خود را خالصانه و با تواضع بالا ببريد و بگوييد: پروردگارا، آرزوى ما اين است كه فقط به دين خدمت كنيم؛ ما را بپذير و ما را از مخلصين درگاه ولايتت قرار بده!" مرحوم ميرزا دوست داشتند، افراد در تمام مراحل زندگى خودشان مانند يك معتكف زندگى كنند و آن حالت معنوى كه در اعتكاف حاصل مى‌شود را نقطه شروعى براى زندگى سالم و معنويت خود قرار دهند.

انسان همواره بايد خدا را ناظر اعمال خود بداند، كه اگر انسان بدين مرحله رسيد كه خدا را ناظر دانست، ديگر آنچه را كه در شب‌زنده‌دارى‌ها، توسلات و اعتكاف كسب كرده است از دست نخواهد داد.

چه اشخاصى كه به واسطه اين توسلات و شركت در اين مجالس، به درجات عالى رسيدند و چه خدمت‌ها به دين كردند!

عزيزان معتكف، هميشه از خدا بخواهيد كه شما را لحظه‌اى به خودتان وامگذارد و همواره شما را تحت حمايت حضرت ولىّ‌عصر عليه‌السلام حفظ و هدايت نمايد.

مرحوم ميرزا در مواقع مختلف مى‌فرمود: بايد مؤمنان، به خصوص طلاب، كارى نكنند كه دل امام زمان عليه‌السلام به درد آيد.

بدانيد هر كارى كه مى‌كنيد، هر چند بسيار ناچيز، چه آن كار توسل يا دعا يا دفاع از مذهب يا تقويت عقيده و يا خدمت به مردم و... مى‌باشد، مد نظر امام زمان عليه‌السلام مى‌باشد و او ناظر بر اعمال است.

عزيزانى كه موفق به مراسم اعتكاف مى‌شوند، زياد توسل كنند.

در اين مجالس بيشتر حالت التماس و گريه داشته باشيد و مجالس را با ذكر، دعا و بيان فضائل اهل‌بيت عليهم‌السلام بگذرانيد، چون معتكف با حضور خود در اعتكاف مى‌خواهد بگويد: خدايا، تو خود شاهدى كه ما مى‌خواهيم آن‌گونه باشيم كه تو دوست دارى، اما چه كنيم كه گاهى شيطان بر ما غلبه مى‌كند و در آن لحظات به تو پناه مى‌بريم.

در اين گونه جلسات ملتزم به دعاهايى شويم كه خيلى‌ها آنها را خواندند و نتيجه گرفتند و چه مراتب معنوى خوبى كسب كردند و توفيق پيدا نمودند به دين خدمت كنند و اثرى از خود باقى گذارند.

يكى از مؤمنان مى‌گفت: صبح قبل از نماز مشاهده كردم كه مرحوم ميرزا در حال حركت به طرف حرم مطهر كريمه اهل‌بيت، حضرت معصومه عليهاالسلام است و در حال زمزمه مى‌باشد.

از پشت سر به ايشان نزديك شدم و سعى كردم ببينم چه چيزى زمزمه مى‌كنند.

ديدم آن بزرگوار به زبان آذرى خطاب به امام زمان عليه‌السلام مى‌گويد: يا حجة ابن الحسن العسكرى عليه‌السلام، همان طور كه علامه امينى قدس‌سره در مقابل ضريح مقدس اميرالمؤمنين على بن ابيطالب عليه‌السلام مى‌ايستادند و زمزمه مى‌كردند و اشك مى‌ريخت و مى‌گفتند: من سرباز شما هستم، من خادم شما هستم، من كوچك و ناچيزم، همان كلمات را من هم مى‌گويم و اين حكايت نشان‌گر ارتباط بالاى آن مرحوم با اهل‌بيت و روح والاى ايشان مى‌باشد كه چگونه در هر فرصتى، ارتباط معنوى برقرار مى‌نمودند و با اخلاص، ائمه عليهم‌السلام را واسطه قرار مى‌دادند و از آنان مدد مى‌جستند.

اعتكاف داراى لذت و حلاوتى است كه هرگاه انسان آن را ياد كند، احساس آرامش و سبكى مى‌نمايد.

سعى كنيد هنگام خروج از اعتكاف با مدد از پروردگار متعال، آن حالت حفظ شود و با ذكر و توسل از خداوند بخواهيد كه روز به روز بر معنويتتان اضافه گردد.

دنيا دار فناست و همه چيز و همه كس يك روزى فانى مى‌شوند و جاى باز گشتى نخواهد بود.

براى خود توشه‌اى ذخيره كنيد تا در آخرت حسرت نخوريد و گاهى خداوند توفيقى به انسان مى‌دهد كه بايد قدر آن را بداند و از جمله آن توفيقات، حضور در مجلس اعتكاف، توسل و دعاست.

مرحوم ميرزا مى‌فرمود: در آغاز طلبگى كه در قم به تحصيل اشتغال داشتم، مشاهده مى‌كردم بعد از اعتكاف، اثر معنوى در طلاب نمايان مى‌شود.

كسانى كه در اعتكاف شركت مى‌كردند، فقط خواسته‌هاى معنوى والا داشتند كه نهايت آن، خدمت به دين خدا و درخواست حاجات مشروع بود؛ لذا كسانى كه به دنبال كسب كمال و معنويت هستند، بايد همواره مدافع دين و شعائر اسلامى باشند؛ به خصوص در اين زمان كه عده‌اى مى‌خواهند با گفتارهاى نسنجيده، اين شعائر را مورد هجوم قرار دهند و با تكيه بر افكار ناقص و باطلشان در دين تحول ايجاد نمايند، لكن اينها غافل‌اند كه اين افكار، جز بدبختى و عذاب اخروى چيزى براى آنان نخواهد داشت "يريدون‌ ليطفئوا نوراللّه بافواههم و اللّه متم نوره و لو كره الكافرون".

اعتكاف، سكوى پرشى است به سوى معنويت، به سوى آينده روشن و تقرب به خدا و اهل‌بيت عليهم‌السلام.

اعتكاف فرصتى است كه معلوم نيست حال و آينده براى هر كسى پيش آيد.

عزيزانم، سكان هدايت مردم به دست شماست؛ كارى نكنيد كه دل امام زمان عجل‌اللّه‌تعالى‌فرجه‌الشريف به درد آيد؛ او ناظر بر اعمال ما به اذن خداست.

بنابراين، اگر يك طلبه بر اعمال خود مراقبت كند و زهد، تقوا، صبر، تواضع، شب‌زنده‌دارى و توسل را سرلوحه زندگى خود قرار دهد، توفيق خواهد يافت و خود را در قبال مردم مسئول خواهد ديد و اگر خداى ناكرده حركتى كند كه به حساب دين تمام شود، فرداى قيامت مؤاخذه خواهد شد.

ايشان (آيةاللّه‌العظمى تبريزى(ره)) مى‌فرمودند: طلاب در آن زمان، ضمن توكل به خدا، در امور معنوى از يك ديگر سبقت مى‌گرفتند و قبل از اذان صبح چراغ حجره طلاب روشن مى‌شد و شروع به عبادت و راز و نياز مى‌كردند و مقيد به شركت در اعتكاف بودند؛ لذا موفقيت‌هايشان ثمره همان شب‌زنده‌دارى، توسل و دعا بود.

هر فرصتى كه جهت ارتباط معنوى با پروردگار برايتان فراهم مى‌شود، براى خود و ديگران دعا كنيد و از خداوند بخواهيد همواره شما را تحت عنايت خود و در ظل توجهات حضرت ولى‌عصر عليه‌السلام، از هر مكروهى حفظ كند و به شما توفيق روزافزون عنايت نمايد.

ايشان مى‌فرمودند: زمانى كه ما قم بوديم، ايام اعتكاف، طلاب و بعضى مؤمنان با كمال خضوع و خشوع وارد مسجد مى‌شدند، در گوشه‌اى از مسجد عباى خود را به سر مى‌كشيدند، كتاب دعا را باز مى‌نموده و زمزمه مى‌كردند.

هميشه در حال ذكر بودند؛ مانند كسى كه از همه چيز دنيا بريده است. فقط كمى استراحت مى‌كردند.

واقعا آمده بودند كه با خداى خود معامله كنند و در مقابل، فقط طالب آن بودند كه خدا اين اعمال را قبول نمايد و آنان را تحت حمايت و توجهات حضرت ولى‌عصر عليه‌السلام قرار دهد.

مرحوم ميرزا قدس‌سره، دائماً مى‌فرمودند: بايد طورى عمل كرد و به نحوى گام برداشت كه امام زمان عليه‌السلام از ما راضى باشد.

خدا نكند انسان فراموش نمايد كه صاحب و ناظر دارد.

ما بايد همواره امام زمان ـ‌روحى له الفداءـ را ناظر بر اعمال خود بدانيم و تلاش كنيم توجهى به ما نمايند، زيرا دستگير واقعى ما اوست.

او صاحب ماست و همه ما به عشق و علاقه و كسب رضايت او در حال تحصيل هستيم، زيرا رضاى آن بزرگوار رضاى خداست.

ما سعى مى‌كنيم آن باشيم كه او دوست دارد و اگر تقصيرى هم از ما سرزند، بر ما ببخشد كه غافليم.

راهى كه بزرگان رفتند و نتيجه گرفتند، بايد براى ما طلاب و سايرين الگو باشد و انشاءاللّه اين عرض ارادت‌ها و توسل‌ها كه در اعتكاف و غير آن با خلوص نيت انجام مى‌گيرد، در ميزان اعمال ثبت شود و فريادرسى باشد براى روزى كه هيچ چيز جواب‌گو نخواهد بود، مگر عمل صالح و عمل صالح صادر نمى‌شود، مگر آنكه انسان خود را ساخته باشد و با طى كردن درجات كمال در خود احساس وظيفه كند و آنگاه به دنبال كارى رود كه اجرى برايش داشته باشد.

بازگشت همه امور به تهذيب نفس است و آن محقق نمى‌شود مگر با توسل و دعا.

مرحوم ميرزا همواره براى توفيق نسل جوان، به خصوص طلاب جوان، دعا مى‌كردند و شب و روز تلاش مى‌نمودند تا آنان موفق شوند.

ايشان تمام عمر شريف خود را صرف تربيت نسلى مؤمن و طلابى متدين و درس‌خوان نمودند و سرانجام با توفيق الهى موفق شدند؛ نسل ولائى و محب اهل‌بيت عليهم‌السلام تربيت كنند كه امروز افتخار حوزه و مذهب هستند و آن توفيق حاصل نشد، مگر به واسطه همين توسل‌ها و راز و نيازها.

اهميت و جايگاه اعتكاف به قدرى بود كه فقيه مقدس، مرحوم ميرزا درس خود را در ايام رجب تعطيل مى‌كردند و براى عزيزانى كه موفق به اعتكاف مى‌شدند، دعا مى‌كردند و مى‌گفتند: قدر اين روزها را بدانيد و تلاش كنيد كه خدا درهاى رحمت خود را بيشتر براى شما باز كند و دعا كنيد ما را بپذيرد كه اگر پذيرفت، سعادت دنيا و آخرت را به دنبال خواهد داشت و كليد اين پذيرش، اهل‌بيت عليهم‌السلام هستند.

آنان را واسطه قرار دهيد و از ايشان بخواهيد كه دست ما را بگيرند، چرا كه آن بزرگواران سفينه نجات هستند.

با توجه به اين كه مرحوم ميرزا قدس‌سره ايام بيض، سه روز را تعطيل مى‌كردند، بعضى دوستان به ايشان عرض مى‌كردند: همه طلاب كه به اعتكاف نمى‌روند؛ سه روز درس را تعطيل نكنيد! معظم‌له مى‌فرمودند: اين سنت حسنه اعتكاف بايد ترويج و تقويت شود و ما درس را تعطيل مى‌كنيم تا علاوه بر روشن شدن اهميت اين روزها، خود هم ثوابى برده باشيم و انشاءاللّه اين كار در ميزان اعمال ثبت شود.

ايشان علاقه فوق‌العاده و عجيبى به مسجد حضرت امام حسن عسكرى عليه‌السلام، كه پايگاه اصلى و محل عبادت و شب‌زنده‌دارى بزرگان دين و معتكفان بوده داشتند؛ لذا بيش از 2 سال، سحرها بعد از زيارت حرم مطهر كريمه اهل‌بيت عليهم‌السلام به اين مسجد مى‌آمدند و در گوشه‌اى از آن به عبادت و نمازشب مى‌پرداختند و سپس نماز صبح مى‌خواندند، عقيده ايشان اين بود كه معتكفان و متوسلان، نورانيتى كسب مى‌كنند كه آنان را در جهت تحصيل و امر معاش موفق مى‌كند، زيرا سه‌روز دورى از لذت‌هاى دنيا، گام مهمى براى سالكان و طالبان معنويت و كمال است.

برادر مرحوم ميرزاى تبريزى مى‌گويد: مرحوم ميرزا بيش از 15 سال نداشت كه نيمه‌شب، در آن سرماى شديد تبريز وضو مى‌ساخت و در مقابل پروردگار متعال به مناجات برمى‌خاست؛ آن‌گونه با خدا سخن مى‌گفت كه هر كس به او نظر مى‌كرد، پى مى‌برد كه اين جوان در آن سن نوجوانى، مورد عنايت پروردگار واقع شده است و توانسته خود را به معبود نزديك كند و پيوندى ايجاد كرده است كه نشان از سعادت دنيا و آخرت دارد.

مرحوم ميرزا يكى از مؤثرترين راه‌هاى سازندگى و رسيدن به كمال و سعادت اخروى را نردبان اعتكاف مى‌دانستند و معتقد بودند دوران سازندگى، اگر از ابتدا با معرفت و آگاهى كامل صورت گيرد، شيطان نخواهد توانست در وجود انسان رخته كند، و لذا بزرگانى كه به مقام والاى معنوى رسيدند و درجات كمال را طى كردند، از ابتدا به اين فكر بودند كه راهى را طى كنند كه آنان را به سعادت برساند.

مرحوم ميرزا هميشه به يك نكته اساسى و كليدى تأكيد مى‌كردند و مى‌گفتند: ممكن است بعضى اشخاص بعد از سيروسلوك، شب‌زنده‌دارى و عبادت، نتوانند به سرعت به اهداف خود نائل شوند، اما نبايد شخص نوميد شود، زيرا ممكن است همان تأخير در قضاى حاجت، امتحان الهى باشد.

بنابراين، بايد تحمل كرد و به تلاش و راز و نياز خويش ادامه داد.

در هر حال، مراحل امتحان گاهى سخت مى‌شود و اميد است كه از امتحان الهى سرفراز بيرون آييم، چون اگر ارتباط با معبود حاصل شود، جرقه‌اى در درون انسان ايجاد خواهد شد كه همان جرقه، كارساز خواهد بود.

توفيق مراحلى دارد كه حاصل نخواهد شد، مگر با تلاش و اخلاص خود شخص؛ آنجا كه پروردگار متعال مى‌فرمايد: "ادعونى استجب لكم"، برآورده‌شدن حاجت، به وعده الهى تعلق گرفته است كه اگر شخص از خدا بخواهد، خدا برآورده خواهد كرد.

اين طلب از خدا بايد واقعى و حقيقى باشد.

پس عزيزان معتكف، قدر اين ايام را بدانيد.

حال كه خدا به شما اين توفيق را داده است كه "ايام بيض" را درك كنيد، از آن استفاده كامل نماييد و توشه خود را مملو از حسنات كنيد.

اين روزها درهاى رحمت خدا باز است؛ او را به حق بهترين بندگانش كه همان اهل‌بيت عليهم‌السلام هستند، بخوانيد و از او مدد بجوييد.

معلوم نيست عمر ما بر رجبى ديگر كفاف كند.

كارى نكنيد كه بعدها حسرت اين روزها را بخوريد.

با خداى خويش عهد ببنديد كه تا توان داريد براى مذهب خادم و حامى باشيد كه بهترين سعادت اين است كه انسان بتواند دين را يارى كند.

كارى كنيد كه شيطان ديگر نتواند در شما نفوذ كند.

به حبل‌المتين اهل‌بيت ‌عليهم‌السلام متوسل شويد.

از امام زمان عليه‌السلام بخواهيد كه به شما توفيق دهد و آن باشيد كه او دوست دارد و شما را در مشكلات و ناملايمات يارى كند.

اين سه روز را هر آنچه در توان داريد، جهت نيل به معنويت به واسطه توسل و گريه و انابه بگذرانيد.

دعا بخوانيد، زيارت عاشورا، حديث كساء، زيارت جامعه، زيارت آل ياسين و... . زياد ذكر بگوييد و خود را بيمه كنيد. سعى كنيد معنويات را هر چه مى‌توانيد اضافه كنيد و آن را در زندگى سرمشق قرار دهيد.

خداوند همه اين اعمال را از شما قبول كند و ذخيره آخرت قرار دهد!

آمين يا رب العالمين.

مركز تحقيقات دار الصديقه الشهيده(س)